Lopen over een bevroren Waddenzee en compleet geïsoleerde eilanden: deze winters waren pas echt heftig

Metershoge ijsbergen

Compleet dichtgevroren meren en zelfs zeeën? Het lijkt nu ondenkbaar. Maar onze Waddeneilanden lagen bij vlagen volledig geïsoleerd, in de meest strenge winters die de vorige eeuw kende. Seizoenen dat een luchtbrug noodzakelijk was om de eilanders te voorzien van boodschappen, brandstof en veevoer.

Blijven we nog even in 1963, dan melden nieuwsarchieven dat de hele Waddenzee bedekt lag met op elkaar geschoven ijsbergen van enige meters (!) hoog. Een nieuwsfoto uit de krant toont een groepje wadlopers uit Haren, dat tussen de Groninger kust en Schiermonnikoog zo’n obstakel tegen het lijf loopt.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Volgens de kapitein van zeesleper Stortemelk, die twee kustvaarders naar de Noordzee loodste, steken sommige ijsbergen meer dan 4 meter boven het water van de Waddenzee uit. De zeesleper deed er uiteindelijk tien uur over om van Harlingen naar Terschelling te varen. De passagiersdienst op Vlieland en Terschelling werd – begrijpelijkerwijs – uit de vaart gehaald.

Ingesmeerd met vaseline

Op Ameland hadden ze al vaak met dat bijltje gehakt. Al ver voordat het eiland officieel over een eigen vliegveld beschikte (in 1957) landden er vliegtuigen. Met een beetje improvisatie konden piloten ook op het strand landen en starten. Als de nood hoog was werden zo levensmiddelen, post en passagiers door de eerste Fokkertoestellen “ingevlogen”.

Hard nodig toen Ameland beginjaren 20 door ijsgang geïsoleerd kwam te liggen. Je zou er de rillingen van krijgen, die winter van 1921-1922. Letterlijk een ijzingwekkende tijd. Waddenzee en (toen nog) Zuiderzee waren onbegaanbaar, hevige sneeuwstormen teisterden het eiland. Vervoer over water was maandenlang onmogelijk door de zware ijsgang. De boot lag roerloos aan wal en Ameland kreeg al snel een tekort aan levensmiddelen en medicijnen. Om over de post maar te zwijgen.

Bekijk ook

Sneeuw ontregelt Nederland: maar herinner jij je de legendarische winter van 1979 nog? | Noorderland

We blikken terug op de beruchte, maar ook ongekend barre winter van 1979: er waren metershoge sneeuwduinen en Noord-Nederland was onbereikbaar.

Gelukkig boden bevoorradingsvluchten van de KLM die winter uitkomst. De heldhaftige vliegeniers moesten soms acrobatische toeren uithalen om in die witte wereld van sneeuw, mist en ijs toch veilig te landen. En dan te bedenken dat de piloten in een open (!) cockpit zaten. Ze droegen beschermende, winddichte kleding en hadden hun gezichten dik met vaseline ingesmeerd. Eenmaal geland bleven de propellers draaien om bevriezing te voorkomen, zodat het in- en uitladen van de goederen ook nog eens een gevaarlijk klusje was. 

Lopen over de bevroren zee

Meestal was het ijs op de Waddenzee niet stevig genoeg om over te lopen of te sleeën. Maar in de winter van 1929 wél. Om nog maar even op Ameland te blijven: velen maakten hier de oversteek per arrenslee. Eilanders staken de bevroren zeevlakte over en kwamen in Holwerd uit.

De echte durfals konden toen meteen wat meel mee terug nemen voor de bakkers op het eiland. Want die zaten met de handen in het haar; ze hadden verse gist nodig. De andere bewoners redden zich wel een poosje. Vrijwel iedereen beschikte toen over een kelder met weckgroenten en gedroogde etenswaar, pas na weken raakte de bodem van die voorraad in zicht.

December 1946 was ook zo’n memorabel jaar. De veerboot voer na de kerst al niet meer en zou uiteindelijk pas op 6 maart weer in de vaart komen. Veel oud-eilanders uit Amsterdam en omstreken waren voor de feestdagen “thuis” bij hun familie op Ameland, maar konden na de vakantie niet meer terug.

Speciaal voor hen werd een passagiersvliegtuig gecharterd. Een genereuze, maar ook slimme geste van de burgemeester, want hoe minder mensen gebruik maakten van de beperkte voedselvoorraad, hoe beter natuurlijk.

Luchtbrug als enige levenslijn

Alle Waddeneilanden kampten met problemen in ijselijke winters, zoals hier uitgelicht. In het archief van het luchtvaartblad De Vliegende Hollander wordt geschreven over de vermaarde “ijsvluchten” naar de ingesloten gebieden. De Koninklijke Luchtmacht maakte in de jaren 40 tot 60 van onze vorige eeuw veel van dit soort tochten. Toestellen landden op een provisorisch ingerichte landingsstrip op een weiland of op het strand. Tijdens strenge winters, met een dichtgevroren Waddenzee, was de luchtbrug de enige levenslijn met het vaste land voor de eilanders. 

Vanaf de vliegbasis Leeuwarden werden lichte toestellen ingezet; Havilland Dominie’s en Piper Cubs stonden stand-by om de Waddeneilanden uit hun dreigend isolement te bevrijden. In die jaren maakten ze vele honderden landingen op Ameland, Terschelling, Schiermonnikoog en Vlieland. Ettelijke duizenden passagiers werden vervoerd, tonnen aan vracht en post.

Ook winterhulp voor vogels

Omdat in winters als deze ook problemen ontstonden met de voedselvoorziening van de vogels in de Friese meren, het IJsselmeer en de Waddenzee, werd door de luchtmacht een Beaver beschikbaar gesteld – een vliegtuig gemáákt voor uitgestrekte en onherbergzame vlakten - voor het “landelijk comité wintervoeding vogels".

Bekend zijn de talrijke voedseldroppings in de koudste winter van de vorige eeuw: in januari 1963 werden per vlucht van de "vliegende voederbak" steeds enkele honderden kilo’s graan boven de probleemgebieden gedropt, in zakjes van 25 pond. Na deze periode hoefden de Beavers niet meer in actie te komen voor winterhulp aan de Waddeneilanden. De strenge winters leken toen voorgoed verdwenen.