Waarom zie je op oude boerderijen in Friesland altijd zwanen op de nok?

De herkomst van de vorm en het nut

Hoewel we het uilenbord (of op z'n Fries: ûleboerd) tegenwoordig snel associëren met Friesland, reikt het gebruik ervan verder. Ook in Groningen – waar het een oelbred heet – en in Drenthe (oelnbret) duikt deze dakversiering op. De oudst bekende vermelding van een timmerman die een uilenbord vervaardigde, stamt uit het jaar 1669.

Oorspronkelijk was de constructie verre van decoratief. Het driehoekige schot diende puur om de schuur te beschermen tegen inwaterend regenwater en om te zorgen voor de nodige ventilatie op de droge hooizolder. De opening in het midden van het bord had een zeer gerichte functie. Door deze vliegopening konden kerk- en steenuilen vrij in en uit de schuur vliegen. Boeren verwelkomden deze nachtelijke roofvogels met open armen, omdat een nestelende uil op zolder een handige manier was om de muizenpopulatie in de graanopslag onder controle te houden.

Bekijk ook

De grootste tuin van Friesland: 'Deze plek moet je echt eens gezien hebben' | Noorderland

Zwanen, harpen en de herkomst van de makelaar

In de loop der eeuwen veranderde de functionele plank in een ambachtelijk gevelteken. Een traditioneel uilenbord bestaat uit twee basiselementen: de staande, versierde balk in het midden (de makelaar) en de twee houten figuren die deze balk flankeren. Waar men in het Saksische Oosten zoals Twente vaak koos voor twee gestileerde paardenhoofden, raakte in het Friese landschap de knobbelzwaan in zwang.

Interessant genoeg vertelt het motief van de middelste balk, de makelaar, precies in welke streek je bent én welke status de bewoner had:

• Zuidwesthoek: hier herken je een harpmotief in de makelaar. Een groene harp gaf aan dat de boer zelf eigenaar van het erf was; een witte harp betekende dat de boerderij werd gepacht.
• Westergo: deze streek kenmerkt zich door een opengewerkt zonnerad met een klaverblad op de top, als symbool voor de heilige drie-eenheid.
• Friese Wouden: de opengewerkte balk heeft hier aan de bovenzijde de vorm van een glas en onderin de contour van een zandloper.
• Midden-Friesland: de makelaar is aan weerszijden verfijnd gedecoreerd met palmtakken, die staan voor vrede.
• Hennaarderadeel: bovenop prijkt een tulp als teken van hoop, geflankeerd door een zon en halve manen die de vruchtbaarheid verbeelden.

Ambacht en behoud

Hoewel uilen tegenwoordig via andere wegen hun weg vinden en moderne stallen een heel andere ventilatie kennen, is het uilenbord lang niet uit het dorpsbeeld verdwenen. In tegendeel: doordat veel historische boerderijen zijn omgebouwd tot woonhuis en ook burgerwoningen de traditie hebben omarmd, sieren er op het platteland nu zelfs meer exemplaren dan rond 1900. Lokale timmerbedrijven en gespecialiseerde rietdekkers maken en restaureren de houten borden nog altijd volgens de overgeleverde regels van het ambacht.