Dit is de reden waarom sommige Groningse dorpen op een verhoging liggen

Wie door Groningen reist, ziet een rustig, weids landschap met prachtige vergezichten. Duizenden jaren geleden zag de regio er echter heel anders uit. Zonder dijken, gemalen of geavanceerde waterhuishouding had de zee hier vrij spel, waardoor de kuststreek regelmatig onderliep met water en slik.

Overleven op de kwelders

Toch wilden de eerste bewoners – al vanaf zo’n 500 jaar voor Christus – juist op deze vruchtbare bodem wonen. Om het vee te laten grazen en gewassen te verbouwen, moesten ze een manier bedenken om hun voeten droog te houden. Het antwoord was even simpel als arbeidsintensief: het bouwen van kunstmatige woonheuvels. In Groningen worden deze verhogingen wierden genoemd; in Friesland bekend als terpen.

Aanvankelijk begon het kleinschalig. Een boerencultuur wierp een plateau op voor een enkele boerderij met wat huisafval, mest, zoden en klei. Maar naarmate de bevolking groeide en de zeespiegel steeg, werden deze losse verhogingen aan elkaar gebouwd en opgehoogd. Zo ontstonden er complete wierdedorpen waarop tientallen gezinnen, hun vee en de kerk een veilige plek hadden tijdens een stormvloed.

Het hart van het dorp

Het dorpsbeeld van plaatsen zoals Ezinge, Niehove, Warffum, Garnwerd en Godlinze is hierdoor uniek gevormd. Wie bijvoorbeeld Niehove binnenwandelt, merkt meteen de structuur op: de straatjes cirkelen als een spinnenweb vanuit het hoogste punt, waar de kerk staat, naar beneden. Pas toen vanaf de late middeleeuwen de eerste zeedijken werden aangelegd, verloor de wierde zijn primaire functie als beschermer tegen het zeewater.

Waardevolle klei

In de negentiende en vroege twintigste eeuw dreigden veel wierden overigens bijna te verdwijnen. De eeuwenoude laag van opgestapelde mest en organisch afval bleek erg vruchtbare grond te zijn. Handelslieden groeven delen van de heuvels af om de grond te verkopen aan boeren op de armere zandgronden. Deze afgravingen werden tijdig een halt toegeroepen, waardoor de unieke structuur van veel dorpen bewaard is gebleven.

Als je de volgende keer door het Groningse landschap rijdt en een flauwe helling op fietst richting de kerktoren, weet je het: je staat boven op een eeuwenoud stukje Groningse geschiedenis, gebouwd door pioniers die het hoofd boven water wisten te houden.