De grootste tuin van Friesland: 'Deze plek moet je echt eens gezien hebben'

Al in zijn prille jeugd kwam Jan Willem Zwart in De Kruidhof, zij het met wat kwajongensstreken: aardbeien jatten of stiekem een appeltje plukken. ‘Heel spannend, want er zaten van die grote, stoere mannen in een dampend hok te roken en koffie te drinken: de tuinmannen van De Kruidhof.’ Wat de kwajongen nog niet kon weten was dat hij er zelf ooit directeur van zou zijn, en tegenwoordig nog altijd een bevlogen ambassadeur.

Gaandeweg dook Jan Willem in de historie van “zijn” botanische tuin, die sinds de jaren zeventig in bezit is van de gemeente Achtkarspelen, en kwam heel wat te weten over de oorsprong ervan. Op de arme Friese zandgronden probeerde een stichting de tuinbouw en groenteteelt naar een hoger plan te tillen: er kwamen “proeftuinen", waaronder in 1930 De Kruidhof in Buitenpost. De telers experimenteerden daar ook met aromatische en geneeskrachtige kruiden, vertelt Jan Willem, ‘gewoon in de rijen tussen groente en fruit’.

Daarbij haakte een Groningse hoogleraar aan, Frederik van Os (1907-2001), een farmacoloog die onder meer de werking van digoxine heeft beschreven. Dit middel, dat de pompkracht van het hart versterkt, komt inmiddels uit laboratoria, maar voorheen werd het gewonnen uit een plantje met de naam Digitalis. In de farmaceutische literatuur is te vinden dat Van Os het eerste wetenschappelijke onderzoek daarnaar deed, hier in Buitenpost.

Muziektuin

Naast de grote collectie vol geneeskrachtige kruiden, telt De Kruidhof negentien thematuinen: een Keukenkruidentuin bijvoorbeeld en een Varenhof. In de Muziektuin groeien kleurrijke planten met elk hun eigen ‘toon’, van trilgras tot papaver en Campanula, uit de klokjesfamilie. ‘Een mooie plek waar je lekker kunt zitten en mijmeren. Er worden ook weleens concertjes gegeven,’ zegt Jan Willem. Het Rosarium is in de (vroege) zomer een ware explosie van botanische rozen, die kort maar intens bloeien. ‘Fantastisch om te zien, en dan ruikt de hele tuin zoet.’ In de Fruithof staan meer dan honderd oude appel- en perenrassen. Aan het eind van de zomer volgt weer de jaarlijkse oogstdag, met een markt erbij.

Bekijk ook

Geen zin om lang te koken: deze frisse pastasalade met tonijn is jouw ideale snelle diner | Noorderland

De Heemtuin is een afspiegeling van soorten die voorkomen in de Noardlike Fryske Wâlden, met aandacht voor behoud van biodiversiteit. Samen met Staatsbosbeheer heeft De Kruidhof eens geïnventariseerd welke rozensoorten er in de houtwallen van de Friese Wouden thuishoren. Jan Willem: ‘We kwamen zelfs een zeldzame soort tegen: de schijnviltroos. Daar broeden vogels graag in. Deze roos hebben we op De Kruidhof vermeerderd en in de natuur weer uitgeplant. Een prachtig project.’

Net als andere hortussen in Nederland heeft De Kruidhof moeilijke tijden gekend, maar de bezoekersaantallen zijn ook hier weer flink opgekrabbeld. Zijn jaren als directeur – tot 2018 – besteedde Jan Willem aan het toekomstbestendig maken van de plek die hij sinds zijn jeugd al zo goed kent. Er kwamen een nieuw bezoekerscentrum met een winkel en een educatieve kinderspeeltuin, waar kinderen ook planten en insecten kunnen ontdekken. ‘Daar komen veel enthousiaste gezinnen en opa’s en oma’s op af.’

Sint-janskruid

Nog altijd komen er studenten farmacie van de Rijksuniversiteit Groningen, om te zien hoe kruiden en werkzame stoffen hun plekje hebben in de botanische tuin. Op De Kruidhof komen ze in aanraking “met de basis”, schetst Jan Willem. Zelf komt hij er nog altijd wekelijks.

In de zomer kun je als bezoeker in De Kruidhof de reuzenvenkel bewonderen, midden in de geneeskrachtige kruidentuin, een grote gele bloeier. Hij is Jan Willem ooit eens overstegen en werd hoger dan 2 meter. ‘Een fascinerende plant om over te lezen en om naar te kijken. De wortels gebruikten mensen vroeger als zogenaamde “duivelsdrek”: ze maakten er een papje van, met een zwavelachtige geur, en smeerden dat op de drempels om boze geesten buiten te houden.’

En niet te vergeten: in de zomer bloeien ook de twee Digitalis-soorten, purpurea en lanata. De “signatuurplanten” van De Kruidhof, aldus Jan Willem, vanwege het onderzoek door Van Os. Een kijkje waard, ook ter ere van de professor.

Verder lezen

De volledige tekst over De Kruidhof lezen? Dit verhaal vind je in de nieuwste zomereditie van Noorderland, nu te koop in winkels in heel Nederland en gemakkelijk online te bestellen via onze webshop.

In deze editie ontdekken we het Noord Nederlands Orkest op Lowlands, proeven de sfeer van de Groningse Vierdaagse en gaan we “terrashoppen” langs het Sneekermeer. Dit – en nog veel meer! – lees je nu in ons nieuwste, extra zomerse nummer.