Wat Groningen, Friesland en Drenthe met elkaar gemeen hebben? Een ui op het dak

Wat Friesland, Drenthe en Groningen met elkaar gemeen hebben? Uien! In alle drie de streektalen is een ui namelijk een siepel – al schrijven de Friezen het als sipel. En het leukste is: verspreid over alle drie de provincies vind je prachtige, iconische uientorens die het landschap een heel eigen gezicht geven.

Bekijk ook

Vier de zomer met Noorderland: onze zomereditie ligt nu in de winkels | Noorderland

Een sierlijke knop op het kerkschip

In de bouwkunde is een ui een spits toelopende, bolvormige bekroning van een torenspits. De vorm kan helemaal gesloten zijn en bedekt met leisteen of hout, maar soms is de ui juist sierlijk opengewerkt. Boven op de spits prijkt vervolgens meestal een traditoneel kruis of een windhaan.

Hoewel we bij uientorens vaak meteen denken aan de kleurrijke kerken in Rusland of het Midden-Oosten, waaide deze elegante bouwstijl in de 16de en 17de eeuw ook over naar onze streken. Oude gotische torenspitsen maakten in die tijd plaats voor ranke, peervormige bollen die het dorpssilhouet meteen een vorstelijke uitstraling gaven.

Dwingeloo: de bekendste siepel van Drenthe

Wanneer je over de brink van Dwingeloo wandelt, kun je er niet omheen. De Sint-Nicolaaskerk heeft een uivormige spits die al van ver boven de bomen uit piekt. In de volksmond noemt iedereen deze toren simpelweg "de Siepel".

De huidige robuuste vorm dateert van na een verwoestende dorpsbrand in 1923. De voorloper, gebouwd rond 1631, was een stuk ranker. Die 17de-eeuwse spits werd destijds geplaatst nadat de oude torenspits tijdens een storm naar beneden was gestort, dwars door het dak van het kerkgebouw.

Deinum: heksen, koolrapen en een trots dorp

In het Friese Deinum is de sipel zelfs zo iconisch dat hij verweven is met het dorpsgevoel. Vroeger zongen de inwoners al een bekend volksliedje: Yn Deinum stiet in sipel op 'e toer.

De uivormige spits werd al in 1589 op de middeleeuwse Sint-Janskerk geplaatst. Toch werd de spits niet altijd een ui genoemd. In oude gedichten sprak men over een "ronde muts", een "suikerpot" of een koolraap. Een oude volkssage vertelt zelfs dat heks Akke op een betoverde koolraap naar een heksenfeest vloog. Toen de betovering boven Deinum uitwerkte, stortte ze neer op de kerktoren.

Toen de houten balken van de spits in de winter van 1988 door de bonte knaagkever verzwakt raakten en tijdelijk moesten worden verwijderd, was de conclusie van de dorpsbewoners snel getrokken: zonder sipel was Deinum Deinum niet meer. In augustus 1989 werd het feestelijk teruggeplaatste exemplaar dan ook groots gevierd.

Noordwolde: het orgeljuweel in het Groninger land

Ook Groningen heeft zijn eigen uientoren. In het dorp Noordwolde staat de romanogotische Sebastianuskerk uit de 13de eeuw. De kerktoren stond oorspronkelijk los van het kerkgebouw, maar werd in 1639 flink verhoogd en voorzien van een sierlijke uivormige bekroning.

Wie de kerk binnenstapt, treft naast de opvallende toren nog een grote schat aan: het historische kerkorgel uit 1658. Beroemde orgelbouwers zoals Arp Schnitger en Heinrich Hermann Freytag hebben aan dit instrument gewerkt, wat het een van de kostbaarste dorpsorgels van de Groninger Ommelanden maakt.

Workum: een onvoltooide monumentale reus

In het Friese stadje Workum zie je weer een heel andere variant. De grote Sint-Gertrudiskerk is een indrukwekkend laatgotisch gebouw. De vrijstaande kerktoren werd na 1523 gebouwd, maar is door de roerige strijd tussen de Schieringers en Vetkopers – twee rivaliserende Friese machtsblokken – nooit helemaal afgebouwd.

Om het werk toch een mooie afsluiting te geven, werd er in 1613 een uivormige koepel op de tweede geleding van de toren geplaatst. Het geeft deze kloeke toren een heel karakteristieke, afgetopte vorm die je al vanaf het IJsselmeer ziet blinken.

Een bijzondere bonus: de uienstad Sloten

Wie denkt dat uien in het noorden alleen op kerktorens te vinden zijn, moet eens een vlucht maken boven het Friese Sloten. Als je door de smalle straatjes van dit stadje wandelt valt het niet direct op, maar vanuit de lucht zie je het meteen: het piepkleine Elfstedenstadje is helemaal gebouwd in de vorm van een ui.

Om die bijzondere stadsomwalling te vieren, staat Sloten tot op de dag van vandaag bekend als de Sipelstêd. Elk jaar op de laatste zaterdag van juni organiseren de inwoners de traditionele Sipelsneon (uienzaterdag), waarbij het hele stadje uitloopt voor een sfeervolle feestdag.