Geen dijken, toch droge voeten: zo ontstond de unieke vorm van Groningse wierden

Wonen zonder dijken

Om de unieke structuur van een wierdedorp te begrijpen, moeten we ruim 2500 jaar terug in de tijd. De eerste wierden – in Friesland beter bekend als terpen – werden rond 600 voor Christus opgeworpen in de IJzertijd. Dijken bestonden immers nog niet, maar men wilde toch op een veilige manier dicht bij de vruchtbare kleigronden van het kustgebied wonen.

Door telkens lagen zoden, mest en afval op te stapelen op natuurlijke verhogingen, zoals oeverwallen langs oude rivieren, ontstonden er droge woonheuvels. Deze waren niet alleen bedoeld voor menselijke bewoning, maar boden ook bescherming aan het vee bij stormvloed. Pas rond de 12de eeuw, met de komst van de eerste echte zeedijken, kwam het opwerpen van wierden tot een einde.

Het spinnenweb en de rechthoek

Wie door een traditioneel wierdedorp wandelt, merkt direct dat de wegen niet willekeurig zijn aangelegd. De dorpen laten zich over het algemeen verdelen in twee kenmerkende vormen:

• De radiale wierde: hierbij staat de kerk of een centrale dorpsplek op het hoogste punt. De boerderijen en huizen werden in een cirkel rondom deze top gebouwd met de achterzijde naar buiten. Straatjes en kerkenpaden waaieren als een spinnenweb vanuit het midden uit naar beneden. Vaak liep er onderaan een zogeheten ossengang om het vee rond te leiden. Niehove en Spijk zijn prachtige voorbeelden van dit type.
• De rechthoekige wierde: deze dorpen zijn opgebouwd rond een aantal evenwijdige straten met dwarsverbindingen. Omdat de afsluitende ringweg ontbrak, waren deze wierden in het verleden veel eenvoudiger uit te breiden. Warffum en Tinallinge laten deze structuur nog altijd goed zien.

Bekijk ook

Vier de zomer met Noorderland: onze zomereditie ligt nu in de winkels | Noorderland

Vruchtbare aarde en verdwenen heuvels

In de 19de eeuw onderging het Groningse landschap een grote verandering. Ontdekt werd dat de eeuwenoude afvallagen van de wierden extreem vruchtbare grond opleverden. Wierdengrond werd een gewild handelsproduct om te arme zandgronden elders in het land te verrijken. Veel wierden werden daarom gedurende tientallen jaren deels of zelfs vrijwel geheel afgegraven door zogeheten wierschippers.

Toch is de unieke structuur op veel plaatsen bewaard gebleven. De bebouwing op en rond de kerk voorkwam op veel plekken dat het hart van het dorp verdween.

Vijf sfeervolle dorpen om zelf te verkennen

Wie de wierdencultuur met eigen ogen wil ervaren, vindt in de provincie Groningen talloze dorpen waar de geschiedenis op straat ligt. We zetten vijf mooie wierdedorpen op een rij.

Niehove

In dit ronde wierdedorp staat de middeleeuwse kerk op het hoogste punt, met de schilderachtige bakstenen huizen er in een cirkel omheen. Omdat er nauwelijks autoverkeer is, heerst er een weldadige stilte.

Winsum

Winsum bestaat uit twee dorpskernen die aan weerszijden van het Winsumerdiep liggen. Met zijn historische gevels, twee karakteristieke molens en vele rijksmonumenten is dit een levendig dorp dat zijn historische charme volledig heeft behouden.

Ezinge

Ezinge staat bekend om de archeologische vondsten die er tijdens vroegere afgravingen zijn gedaan. In Museum Wierdenland zijn sporen van eeuwenoude bewoning te bewonderen, terwijl je bij de 13de-eeuwse kerk vanaf de wierde uitkijkt over het landschap.

Garnwerd

Dit schilderachtige dorpje ligt direct aan het Reitdiep. Garnwerd heeft een beschermd dorpsgezicht, een historische molen en staat bekend om het smalste autostraatje van Nederland.

Warffum

Warffum is gemeten in oppervlakte de grootste wierde van Nederland (ooit 16 hectare, nu nog zo'n 12). In de historische dorpskern bevindt zich Openluchtmuseum Het Hoogeland, waar je wandelend door oude huisjes en werkplaatsen het plattelandsleven van vroeger ervaart.