Haar levenswerk ligt verborgen in Drenthe: waarom je dit bijzondere museum moet zien

Het was 1955, toen één schelp haar leven een andere koers gaf. Jeanne Warners, haar tijd toen al ver vooruit als vrijgevochten vrijgezelle vrouw, werkte als verpleegkundige, psycholoog en socioloog. Het was tijdens een studiereis naar de Spaanse Balearen dat ze op het strand van Mallorca op een stekelhoorn stuitte. De schoonheid van die kleine, gave schelp liet haar niet meer los.

Eenmaal thuis raakte ze ongedurig: ze moest terug. En dat deed ze. Speurend en rapend langs de kustlijn scharrelde Warners haar eerste partij, toen nog willekeurige schatten bijeen, en keerde terug naar Nederland met maar liefst twaalf koffers (!) vol rijkdommen. 

De blauwe dame op reis

Het zou niet bij aangespoeld of terloops gevonden curiosa blijven: de “blauwe dame” – zoals zij werd genoemd vanwege haar fascinatie voor de zee – was niet bang voor een nat (bad)pak. Ze viste haar collectors items zonder morren zelf uit de golven of uit de netten van vissers. Schelpen, krabben en zeesterren, koralen, sponzen, maar ook vissen en zeevogels zou ze aan haar almaar uitdijende collectie toevoegen.

Warners reisde decennialang kriskras door Europa, Azië, Amerika en Afrika. Gewapend met een hutkoffer op het onderstel van een oude kinderwagen bezocht ze meer dan tachtig landen. ’s Winters pakte ze haar boeltje om weer verre, vreemde oorden te verkennen, zodat ze haar privémuseum in het voorjaar kon openstellen met een verrijkte tentoonstelling.

Ze moet een bijzondere verschijning zijn geweest, de “mejuffrouw” met haar valies. Zo blijkt ook wel uit haar eigen reisnotities. Toen ze in de winter van 1957 op 1958 naar de Canarische Eilanden afreisde – bedenk wel: éérst over land tot ver in Portugal – schreef ze: ‘Op 25 november de trein in, met vijf koffers en mijn trekwagen, een kist al bevracht naar Lissabon. U weet wel wat er in die koffers zit; netten, touw, kurk, rugzakken, emmer, wasbak, plastic handschoenen, handdoekje, zwempak met jasje, pincetten, zaagje, hamer voor het hakken van steen, looplamp, flesjes met formaline en alcohol, honderden doosjes met etiket, potloden, elastiekjes en watten, proviand, geschenkjes voor kinderen, een komfoortje (een kooktoestel – red.), pannetje, thee, coca cola enzovoort.’

Achter de tralies

De in 1899 geboren schatzoeker, die zichzelf liever als “zwerfster” omschreef, had haar tijd duidelijk mee. Voor het verzamelen én over de grens verschepen van flinke voorraden exotische schelpen, koralen en andere zeedieren zou ze nu met gemak jaren achter de tralies van een schimmig staatje zijn verdwenen.

Emmy Westmaas, beheerder van Miramar Zeemuseum, lacht instemmend. ‘Ja, het zou nu hartstikke illegaal zijn. Het lijkt onvoorstelbaar dat Warners wereldwijd de kusten afstruinde, met haar vondsten door de douane kwam en thuis een immense collectie wist op te bouwen van schelpen, maar ook van opgezette dieren en vissen.’  

Het museum, waar de wunderkammer van Jeanne Warners deel van uitmaakt, telt talloze attributen waarvan je mond openvallen. Het kabinet van curiositeiten is dan ook een van de blikvangers in Miramar. Een bonte verzameling van zeldzame en vaak wonderlijke objecten, bedoeld om de nieuwsgierigheid van bezoekers te prikkelen.

Het idee achter wunderkammers als deze was om “de wonderen van de wereld” in één ruimte te verzamelen en aan anderen te tonen. Niet alleen om mee te pronken, maar vooral ook om kennis te delen. ‘Want je moet bedenken,’ zegt Emmy, ‘dat de meeste mensen in haar tijd niet in de gelegenheid waren om verre reizen te maken en al die exotische schelpen met eigen ogen te zien.’ 

Het tij is gekeerd

Samen met Wendy Bollen, gastvrouw en bestuurslid van de stichting waaronder het Miramar Zeemuseum opereert, zorgt Emmy weer voor reuring in Vledder. ‘We hebben het stof eraf geblazen,’ zegt ze. En om maar in maritiem jargon te blijven: ‘Het tij is gekeerd.’

De verzameldrift van juffrouw Warners staat uiteraard aan de basis, maar Miramar (Spaans voor 'aanschouw de zee') is uitgegroeid tot een springlevend museum, dat veel meer doet dan alleen nostalgie ademen.

Beleven en bewustwording zijn trefwoorden in de huidige tijd. Jonge gezinnen aantrekken, meer interactie bieden en ook de lokale bevolking weer over de drempel trekken. ‘De meeste mensen uit deze omgeving zijn drie keer in hun leven in het Zeemuseum geweest,’ vertelt de beheerder. ‘Als kind voor een schoolreisje, als volwassene met hun eigen kinderen en als grootouders met hun kleinkinderen.’

Een vaak gehoorde opmerking van buurtbewoners was: ‘Ik rijd er al járen langs, maar kom er nooit.’ Hoog tijd om daarin verandering te brengen, stellen beide dames ferm. ‘We willen laten zien dat het hier leerzaam en leuk is, door de jeugd kennis te laten maken met het zeeleven, maar ook met actuele milieuproblemen.’ Van plastic soep in de wereldzeeën had juffrouw Warners nog nooit gehoord. In haar tijd werd niet gesproken over de “footprint” die mensen met hun reisgedrag achterlaten.

Een sausje avontuur

Zee, wetenschap en bewustwording komen samen in Vledder, overgoten met een aantrekkelijk sausje avontuur. Want je kunt veel zeggen van mejuffrouw Warners (die nu niet bepaald te boek stond als een makkelijke tante…), de excentrieke globetrotter had wél lef.

Het was tamelijk ongebruikelijk in het midden van de twintigste eeuw dat een vrouw alleen op reis ging. Maar ze deed het, onverwachte tegenspoed en gewis ongerief trotserend. Ze kreeg koorts, werd zeeziek, raakte gewond, werd meerdere malen beroofd, maar behield haar passie voor het avonturieren en pionieren.

Juffrouw Warners trok op een kameel door de Sahara, kocht in Spanje twee grijze papegaaien (‘voor slechts 100 peseta’s elk’), maakte in Afrika kennis met reuzenslangen en een zwerver met wie ze haar witte boterhammen met worst deelde, en trakteerde kinderen in Papoea- Nieuw-Guinea op Nederlandse snoepjes. ‘

Ik vervolg mijn tocht met mijn kompas wanneer ik te ver van de zee zou zijn afgedwaald. De zon stijgt en het wordt dus heet, maar met mijn grote luifelhoed, katoenen jurk met lange mouwen, donkere bril, rugzak met een flesje bier – niet lekker, maar goed tegen de dorst –, sandwiches, eau de cologne, zonnebrandolie, een schaartje en ballpoint met schrift voel ik me beschermd.’

Van lelijk eendje tot powervrouw

Juffrouw Warners had de potentie om mensen voor haar doelen te mobiliseren, want zo kreeg ze haar museum van de grond, maar haar starheid en moeilijke karakter stonden een soepele samenwerking in de weg. Dat is de diplomatieke versie. Emmy Westmaas lacht, noemt Jeanne liever ‘een markante vrouw’. Of beter nog: ‘Een powervrouw. Ze had iets feministisch, was zeer vrijgevochten en vooruitstrevend.’

De juffrouw had geen gemakkelijke jeugd. Geboren in Leersum verhuisde het gezin Warners vaak, want vader was predikant. Als klein meisje ging Jeanne gebukt onder een zwakke gezondheid, ze was een buitenbeentje in de klas en werd gepest.

Zelf schreef ze daarover: ‘Het is niet leuk om een lelijk eendje in de klas te zijn. Ik ben nooit knap geweest; een wicht met lange spichtige armen en benen.’ Haar drie jongere broers mochten studeren, voor Jeannes opleiding was geen geld meer.

Reisadvies in den vreemde

Als zelfstandige vrouw ontwikkelde Jeanne een zekere taaiheid die haar geschikt maakte voor de uitputtingsslag van het reizen. Per trein, bus of boot, later ook per vliegtuig, met loodzware koffers en douaneformaliteiten.

Eenmaal thuis van soms maandenlange trektochten begon het uitpakken, sorteren, classificeren, schrijven en typen, om voor de zomer klaar te zijn en het museumpubliek te fêteren op dozijnen nieuwe schatten, lessen en lezingen.

In haar memoires gaf Warners reisadviezen, over hoe men zich diende te gedragen, kleden en voeden op reis. ‘Voor veel onervaren reizigers is het een beproeving om voedsel te gebruiken waarvan ze rillen, zoals het rauw verorberen van de vrouwelijke organen van een zee-egel. Je hoeft dit niet te doen als je de keus zelf kunt maken. Maar rauwe oesters, kikkerbilletjes of vogelnestjes, aangeboden als extra gerecht bij een diner, moet je als mens met opvoeding eten, zelfs tegen wil en dank.’

Op het Afrikaanse eiland Fernando Poo kreeg de juffrouw van haar gastheer een aapje cadeau, een inheems meerkatje. Kennelijk ook in 1959 al geen doorsnee huisdier aan boord van een oceaanstomer, want ze schrijft erover: ‘Ik nam de twee maanden oude kabouter, zoals ik hem noemde, onder mijn hoede en keerde huiswaarts; waarbij het dier tijdens de bootreizen niet werd ontdekt.’

Behalve het aapje torste ze toen ook het schild van een zeeschildpad, acht koffers met schelpen en honderd dia’s met zich mee. De aap hield haar nog vijf jaar lang gezelschap, voor-ie overleed en werd opgezet. De “kabouter” heeft in Vledder nog altijd een prominente plaats.

Zee alom aanwezig

Tot op zeer hoge leeftijd struinde Warners de kusten van alle wereldzeeën af. ‘Als iemand verre reizen doet, dan kan hij wat verhalen. Daarom nam ik mijn stok en hoed, en ging terstond aan ’t dwalen.’

Het is een bekende uitspraak van “de blauwe dame” die haar leven wijdde aan de voltooiing van haar eigen schatkamer. De plek waar haar hart lag en zij na haar overlijden in 1986 – ze was toen 86 jaar oud – lag opgebaard.

40 jaar later is dit een plek vol dynamiek. In het Miramar museum is de zee alom aanwezig. Wie langs de vitrines dwaalt, voelt en begrijpt iets van de schoonheid van het zeeleven, precies zoals de bedoeling was van de oprichtster.