Groningen in oorlogstijd: de val van het Scholtenhuis en zijn beruchte beul

Van suikerbaron naar Sicherheitspolizei

Aan het einde van de 19de eeuw was Willem Albert Scholten een bekende naam in Groningen. De machtige industrieel wilde een woning die paste bij zijn status en liet een dubbel herenhuis bouwen aan de oostzijde van de Grote Markt. Het pand, opgeleverd in 1880, straalde pure grandeur uit. Met zijn statige gevel en centrale ligging was het jarenlang het decor van het deftige Groningse stadsleven.

Alles veranderde in juni 1940. De Duitse bezetter had een oogje laten vallen op het pand. De weduwe van Jan Evert Scholten werd zonder pardon op straat gezet en de nazi’s namen hun intrek. Het gebouw werd het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst (SD) en de Sicherheitspolizei (SiPo) voor het hele noorden. De reden was simpel: het pand was groot, lag centraal en de nazi's hielden wel van die pompeuze, 19de-eeuwse uitstraling.

De verschrikkingen achter gesloten deuren

Wat zich binnen de muren van het Scholtenhuis afspeelde, was met geen pen te beschrijven. Onder leiding van figuren als Robert Lehnhoff, die later bekend kwam te staan als de 'Beul van Groningen', werd het pand een plek van systematische terreur. Lehnhoff was een meedogenloze politieman die gespecialiseerd was in het breken van gevangenen.

Arrestanten, vaak verzetsstrijders of Joodse Groningers, werden direct naar het Scholtenhuis gebracht voor verhoor. De methodes waren beestachtig: gevangenen werden geslagen, opgesloten in te kleine kasten of ondergedompeld in ijskoude baden tot de verstikkingsdood nabij was. De beruchte 'Scholtenzolder' diende als tijdelijke cel voor degenen die het verhoor overleefden. De angst was zo groot dat sommigen, zoals verzetsman Casper Naber, verkozen uit het raam te springen om te voorkomen dat ze door marteling hun kameraden zouden verraden.

Bekijk ook

Terug naar vroeger: de verborgen radio en de stem van Oranje in oorlogstijd | Noorderland

De genadeslag voor het Groningse verzet

In de laatste fase van de oorlog werd de situatie grimmiger. Na 'Dolle Dinsdag' in 1944 vluchtten veel pro-Duitse agenten vanuit het westen naar Groningen. Deze ervaren rechercheurs waren onbekend bij het noordelijke verzet en konden ongestoord spioneren. Hierdoor werden in de hongerwinter van '44-'45 talloze verzetsgroepen opgerold. Terwijl het zuiden van Nederland al feestvierde, leefde Groningen onder een loodzwaar juk van executies en razzia's.

Het vuur en de afrekening

Toen de Canadezen in april 1945 eindelijk de stad naderden, brak er op het Scholtenhuis een macabere sfeer aan. Terwijl SD'ers zich te buiten gingen aan drankgelagen, werden plannen gemaakt voor de vlucht. Tijdens de hevige gevechten om de bevrijding van de Grote Markt vloog het Scholtenhuis in brand. Een enorme explosie van opgeslagen munitie maakte een definitief einde aan het gebouw.

Veel SD’ers wisten via Zoutkamp naar Schiermonnikoog te vluchten, in de hoop vanuit daar Duitsland te bereiken. Dit plan mislukte; op 31 mei 1945 werden ze alsnog gearresteerd. Robert Lehnhoff moest zich verantwoorden voor het Bijzonder Gerechtshof. Ondanks zijn pogingen om de schuld op anderen af te schuiven, was de bewijslast tegen hem – hij werd persoonlijk verantwoordelijk gehouden voor zeker zestien moorden – overweldigend.

Op 24 juli 1950 klonken de laatste schoten op de schietbaan bij de Herewegkazerne. Lehnhoff was de laatste oorlogsmisdadiger die in Groningen werd gefusilleerd. Met zijn dood en de uiteindelijke sloop van de resterende ruïnes van het Scholtenhuis verdween een zwarte bladzijde uit de fysieke stad, maar de herinnering aan de slachtoffers blijft levend op de Grote Markt.