Op "ruimtereis" door Friesland: een nieuwe fietstocht vol rust, natuur en poëzie

"Op ruimtereis"

Het is alsof de rimpelingen in het diepblauwe water wenken: kom maar! Aanlokkelijk strekt een houten steiger zich uit in een idyllische meertje van natuurgebied de Wyldemerk. Een kajuitbootje dobbert gedwee aan de kant. Weelderige planten aan de oever, boterbloempjes in het gras. Zoemende insecten. Vrolijk vogelgekwetter. We staan op een leeg grasveld, omzoomd door bosschages. Geen mens is ons voorbeeld gevolgd. Vanmorgen nog reden we op de jachtige snelweg, begaven we ons in een koortsachtige wereld van agenda’s, appjes, mails, updates, liveblogs en pushberichten. 

Die wereld is hier even niet. In de Wyldemerk regeren de natuur, rust en ruimte. Daar maken het lantaarntje, de glassnijder en de vroege glazenmaker de dienst uit. Nee, dit zijn geen sprookjesfiguren – hoe sprookjesachtig het gebied er ook is –, maar drie van de 40 bijzondere libellensoorten die zich hier beschermd genoeg voelen om ’s zomers te verblijven.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

We zijn vandaag met de fiets "op ruimtereis" door de regio Waterland van Friesland, het zuidwesten van de provincie. Die ruimtereis heeft overigens niks van doen met astronauten, sterren of planeten. Het draait om de nieuwe fietsroute Ruimte in Waterland van Friesland. Deze meer dan 200 kilometer lange tocht voert langs twee Friese meren, door de bossen van Gaasterland, naar de IJsselmeerkust en de Greidhoek. Onderweg vind je veel ruimte. Letterlijk, maar ook in je hoofd, is de bedoeling, bijvoorbeeld om inspiratie op te doen, je te bezinnen of door op een andere manier naar de omgeving te kijken. ‘Kom tot bedaren en laat je zorgen varen,’ is dan ook het motto van deze nieuwe fietstocht. De gedichten die, speciaal voor de route, bij elk “ruimtepunt” gemaakt zijn, helpen daarbij.

Een ruige markt

Grietje Hoekstra, marketing- en communicatiespecialist van VVV Waterland van Friesland, schreef de meeste gedichten bij die "ruimtepunten". Zo onthult ze in haar gedicht het geheim van de Wyldemerk: ‘Geitenkeutels en koeienvlaaien verklappen een verborgen bijeenkomst van afgelopen nacht. Mist stijgt op uit het meer en kringelt tussen de bomen door. Contouren van leven tekenen zich af. Het is een drukte van belang met koeien, geitenbokjes en vogels omgeven door magie en tovenarij. Bij dit complot van wilde dieren houdt de pantserjuffer de wacht. Het is het geheim van de Wyldemerk.’

Nog zo’n geheim: ooit was het hier volgens de overlevering een ruige boel. Er werden jaarmarkten, paardenrennen en kermissen georganiseerd, waar vuurspuwers en standwerkers voor vertier zorgden. Bezoekers kwamen van heinde en verre. Jongeren reisden er vanuit Oudega in een door paarden voortgetrokken omnibus heen. Ze dansten, zongen en dronken liters Berenburg. Vooral de tweede dag van de jaarmarkt die vanaf 1348 in de week na Sint Jan plaatsvond, was berucht, omdat die exclusief voor “vrijsters en vrijers” was.

Totdat in de jaren 60 de autoweg tussen Balk en Koudum werd aangelegd en de roemruchte plek alleen nog in herinneringen voortleefde. Na de zandwinning ontstond er een groot aantal vennen en waterplassen. Samen vormden ze de Wyldemerk. Die raakte vanaf dat moment zijn wilde haren in rap tempo kwijt.

Bekijk ook

Vier de zomer met Noorderland: ontvang nu 20% korting op een abonnement | Noorderland

Op vakantie of lekker genieten in eigen achtertuin? Geniet deze zomer met Noorderland: ontvang nu 20% korting op een abonnement naar keuze.

Sfeer proeven bij ruimtepunten

Het feeërieke grasveld oogt als een filmdecor; alsof de acteurs ieder moment kunnen aantreden voor een vakkundig in scène gezette picknick. We zouden het best willen: neerstrijken op zo’n rood-wit geblokt kleed met lekkernijen, de warme zonnestralen op je rug en daarna een aanloopje op de steiger en een verkoelende duik nemen. Maar hoe lieflijk de Wyldemerk er ook uitziet, het is gevaarlijk zwemwater: ijskoud, op sommige stukken verraderlijk diep tot een meter of 8, met hier en daar draaikolkjes. Een enkeling uit de buurt waagt het vandaag erop en trekt er zijn baantjes, maar alleen omdat hij het meer op z’n duimpje kent en onveilige plekken weet te omzeilen.

Op de fiets dan maar weer! De route komt langs twaalf bijzondere plekken, zogenoemde ruimtepunten, waar je kunt afstappen om even uit te rusten, de sfeer te proeven, de bijbehorende poëzie te lezen of de podcast te beluisteren, waarin de gedichten ook in het Fries voorgedragen worden. Wij fietsen op één dag een deel van de route, maar je kunt er ook voor kiezen één of meerdere overnachtingen te boeken en de tocht in z’n geheel te voltooien.

Bescheiden reuring

Oudemirdum, omringd door natuurgebieden, is ook een ruimtepunt op de route. Een smal fietspad met aan weerszijden hoog gras, brengt ons er dwars door de Gaasterlandse bossen naar toe. Dat je hier achter elkaar moet fietsen, is geen bezwaar. Zo kun je je helemaal richten op de schoonheid, de zomerse geuren en geluiden van het bos. Hoog boven ons een glimp van een strakblauwe lucht tussen boomtoppen. De zonnestralen hebben moeite zich er tussendoor te wringen. Pas bij een open veld hebben ze weer vrij spel en toont het fietspad een sierlijk schaduwspel van takken. 

Op de brink van Oudemirdum heerst een bescheiden reuring. Gedempt geroezemoes onder de parasols van de terrassen. De 20 minuten durende podcastaflevering die bij dit ruimtepunt is gemaakt, beluisterden we voorafgaand aan de fietstocht, maar je kunt dat ook ter plekke doen; als “audiotour”. In de podcast wordt op een levendige manier – met nagebootste stemmen van de personages in het verhaal – iets verteld over de geschiedenis en de toekomst van Oudemirdum en het gebied daaromheen.

Verstilde dorpjes

We fietsen verder richting Laaksum en doorkruisen verstilde dorpjes als Rijs, Bakhuizen en Mirns. Her en der bieden bewoners in kraampjes hun bijeengeraapte curiosa, boeken, eieren of groenten aan. Onderweg zien we landschappen die regelrecht uit een oud-Hollands prentenboek lijken te komen. Op een erf trekt een boer in overall een hinnikend paard met goudblonde manen achter zich aan. Stof waait op onder de klakkende hoeven. Een ander is in het veld bezig met een kruiwagen. Zijn witte hemd steekt fel af tegen het gras. 

We trappen door langs rulle, bruinige akkers met eindeloze vergezichten. Ver weg bromt een landbouwwerktuig. De rode velgen glimmen in de zon. De fietstocht doet zijn naam eer aan, want er is hier meer dan genoeg ruimte. Zelfs zoveel dat we in de berm ineens een vrouw met de broek op de knieën zien staan. Ze heeft niet de moeite genomen zich achter een struik te verschuilen om zich van de hoge nood te ontdoen. Aan de overzijde van de weg wacht haar reisgenoot met afgewend gezicht. Kalm schikt de vrouw haar ondergoed. Haar witte, pezige billen trekken nauwelijks aandacht in dit stille akkerlandschap. Achter voert een kievit onverschrokken zijn acrobatische luchttoeren uit. Ruimte genoeg!

Kleinste vissershaventje van Europa

We naderen Laaksum. De aantrekkende wind verraadt de nabijheid van het IJsselmeer. Dan rijden we, met een duwtje van de wind, het kleinste vissershaventje van Europa binnen. Dukdalven staan als kaarsrechte lakeien op de kade. Water klotst tegen de rand. In de haven wiegt als enige boot de stalen zeeschouw HL6 van de gebroeders Jan en Joop de Vries. Ze zijn de laatst overgebleven vissers uit het dorp en vangen vooral Laaxumer bot. Schapen zoeken de schaduw van het geboortehuis van de vissers. 

De charmante uitspanning Overwijk heeft veel toeristen naar het dorp gelokt. Rode huurfietsen en e-bikes staan kriskras in het gras. Overwijk heeft geen modern, strak getrokken terras, maar een samenraapsel van meubilair en curiosa. In het hoge gras staan (krijt)borden met handgeschreven teksten: <I>gebakken vis’ en ‘bikers plate<P>. De plek is omringd door wrakhout en dikke touwen. Een oud bewegwijzeringsbord stuurt je naar het ‘STRAN’. De ‘d’ is vervaagd en heeft de zon en het zilt nauwelijks overleefd. Deze rommelige gemoedelijkheid past Laaksum goed. 

Hoewel er flink wat mensen zijn neergestreken is van drukte niets merkbaar. Voor ons wenkt weer de ruimte. Daar ligt een vergezicht van 25 kilometer, met aan de einder Enkhuizen. Spierwitte zeilen in het blauw, schitteringen in de vouwen van de golfjes.

Kliffen en windmolens

Vanuit Laaksum zetten we koers naar de 10 meter hoge Rode Klif bij Warns. Ook bij Oudemirdum en Mirns zijn zulke kliffen te vinden. Ze zijn alle drie ontstaan in de ijstijd, toen de grond in Gaasterland door gletsjers tot soms wel 13 meter hoog werd opgestuwd. De golven namen steeds een stukje land weg bij de kustranden. Zelfs Engelse toeristen zijn op deze trekpleister afgekomen. Deze kliffen halen het weliswaar niet bij hun krijtrotsen van Dover, maar deze Friese cliffs zijn óók ‘wonderful’, vinden ze. Op deze plek vind je ook een monument van zwerfstenen waarmee de Slag bij Warns, die op 26 september 1345 plaatsvond, wordt herdacht. 

De route gaat door naar Molkwerum. We hebben de forse zuidwestenwind in de rug. De windmolens draaien ritmische radslagen, als witte gymnasten.Molkwerum strekt zich loom uit in de zon. Gestreepte, neergelaten markiezen aan de schilderachtige huizen. Het dorp ademt dezelfde rust die je wel in Franse plattelandsdorpen treft. Een 19de-eeuws kerkje, enkele bed & breakfasts en een klein museum zijn de belangrijkste attracties. 

Een informatiebord langs de weg wijst de bezoeker naar een authentieke bakkerswinkel uit 1916. Het verkoopt de bekende Molkwarder koek en ouderwets snoep. In het bijbehorend museumpje vind je onder meer een 18de-eeuwse kamer met bedstee, een beschilderde deur uit 1722 en een ontsnappingsluikje uit de Tweede Wereldoorlog. 

Vanuit Molkwerum fietsen we door naar Hindeloopen, waar we met enige moeite afscheid nemen van het rustgevende uitzicht over het IJsselmeer. De wind fluit en rammelt aan de scheepsmasten in de jachthaven en klinkt ’s zomers minder dreigend dan in grauwe winters.

Dapper kerkje op de terp

We nemen vervolgens de kleine veerpont Droech oer de feart van Nijhuizum over het Gaastmeer. De wind waait door onze haren, terwijl we wegdromen op de deining. Deze route kent nog twee andere overtochten met een pontje: veerpont Fietsa Versa in Tersoalsterzijl en veerpont Woudfennen. In de zomer varen ze dagelijks. Tip: neem voor de zekerheid wel contant geld mee. 

En dan is daar Sandfirden, de grote belofte, want velen noemen dit een van de mooiste plekjes van Friesland. Het eindigde in 2019 op de tweede plaats van de landelijke lijst ‘Parels op het Platteland’. Niet voor niets kiezen veel stellen dit uit als trouwlocatie. Het dorp, dat gebouwd is op een zandrug, telt slechts 25 inwoners, heeft een kerk, enkele huizen en een paar boerderijen. Veel meer is er ook niet nodig, want de natuur doet zijn werk en eenvoud viert hier zege. In de polder achter de kerk heersen weidevogels over de ruimte. Hoe voelt het als de natuur de regie overneemt en de ruimte van de mens terugneemt?’ vraagt de bijbehorende podcast. Dat merk je vanzelf als je plaatsneemt op de steiger bij het meertje Hop en naar het kabbelende water tuurt. 

Een podcast luisteren op zo’n mooie, stille plek, is dat niet een beetje vloeken in de kerk? Luister ‘m dan vooraf, want de kerk bekleedt wel een belangrijke rol in de bewogen geschiedenis van het dorp. Tijdens de Friese overstroming van 1825 was het kerkje vanwege de hogere ligging op een terp een levensreddende plek voor de inwoners. Zij vluchtten erheen om aan het water te ontkomen. In de podcast hoor je er veel meer over.

Vanuit Sandfirden keren we terug naar Balk, waar we de tocht ook begonnen. Onze reis zit er nu op, maar met in het hoofd genoeg ruimte om hem nog even te laten voortduren.